Stężyca — dzieje nazwy siedziby gminy

Stężyca, dająca nazwę całej gminie, ma jedną z najstarszych i najlepiej udokumentowanych historii nazewniczych w regionie. Wieś notowana jest w źródłach już od XIV wieku — w formie Stansitz, którą odczytujemy jako Stężyca. Co ciekawe, nazwa ta praktycznie nie zmieniła się od czasu powstania osady aż do dziś. Niemcy zapisywali ją jako Stendsitz — była to jedynie fonetyczno-graficzna przeróbka polskiej nazwy; podobnie kaszubska forma Stãżëca oddaje tę samą, polską wersję.

Dwie Stężyce

Wieś położona jest na przesmyku między Jeziorem Stężyckim a Jeziorem Raduńskim, co historycznie podzieliło ją na dwie części o różnym statusie prawnym: część, gdzie dziś stoi kościół katolicki i poczta, była szlachecka, natomiast część w stronę Gołubia była własnością królewską, należącą do starostwa w Kościerzynie. W XVI wieku funkcjonowały więc określenia Stężyca Wielka i Stężyca Mała (w łacińskich dokumentach z 1534 r.: Stązicza maior i minor), a w czasach pruskich — Stężyca Szlachecka i Stężyca Królewska. Ten podział był na tyle trwały, że jeszcze po II wojnie światowej pojawiały się zapisy w liczbie mnogiej: „Stężyce".

Starsza niż źródła pisane

Historycy przyjmują, że wieś istniała jeszcze przed pierwszymi wzmiankami pisanymi — kościół i parafia miały funkcjonować już w XIII wieku. Ówczesna parafia stężycka obejmowała swoim zasięgiem tereny dzisiejszych parafii Sulęczyno (własną parafię założył tam w 1595 r. Reinhold Heidenstein — historyk pomorski, sekretarz królewski i właściciel dóbr suleckich) oraz Parchowo.

Skąd wzięła się nazwa Stężyca?

W Polsce, obok naszej, kartuskiej Stężycy, istnieje jeszcze pięć innych miejscowości o tej samej nazwie — wszystkie leżą nad rzekami: Wisłą, Wieprzem, Obrą, Wartą i Haczawką w Bieszczadach. To spostrzeżenie skłoniło badaczy do dwóch konkurencyjnych teorii. Prof. Hubert Górnowicz z Uniwersytetu Gdańskiego wiązał nazwę z prasłowiańskim rzeczownikiem stężyca, odnoszącym się ogólnie do wody — przypuszczał nawet, że mogła to być dawna nazwa glonów. Prof. Stanisław Rospond z Uniwersytetu Wrocławskiego widział w niej natomiast określenie gruntu stężonego, czyli zeschniętego i stwardniałego, w przeciwieństwie do rozmiękłego błota czy mułu nad wodą.

W obu ujęciach Stężyca jest więc nazwą topograficzną — opisującą właściwości terenu, na którym powstała osada, opartą na rdzeniu tężeć, tęgi.

Rekowo Stężyckie

Warto dodać, że badacz Fryderyk Lorentz odnotował w 1923 r. istnienie niewielkiego wybudowania Rekowo Stężyckie (po kaszubsku Rekowo), położonego między Stężycą a Gołubiem. Nazwa ta ma charakter topograficzny (od kaszubskiego rek — rak) lub dzierżawczy (od nazwiska Rekowski).